• امروز : پنج شنبه - ۲۴ خرداد - ۱۴۰۳
  • برابر با : Thursday - 13 June - 2024

::: آخرین مطالب

احمد دهقان آرامگاه فردوسی بازگشت به انتها از ازل تا ابد مروری کوتاه بر وقایع ۱۲ اردیبهشت ۱۳۴۰ برای صیانت از نام خلیج فارس نیازمند عزم ملی هستیم درباره پوشش و لباس زنان در جزیره کیش درنگی بر حق حاکمیت ایران بر جزایر تنب و ابوموسی پیشینه تاریخی رادیو در تهران سینما صنعتی زندگی و مرگ افشار طوس پارسه بازشناسی نمادهای انسانی نوروز سیمای جهانی نوروز ایرانی نمادشناسی سفره هفت‌ سین و نوروز نوروز، جشنِ رستاخیز نظام اسطوره‌ای نوروز جشن آتش‌ افروزان درس‌ گفتار تئاتر شهر و عناصر پیرامونی حواس پرتی درس گفتار سینما و سینماداری در خیابان لاله‌زار کلیمیان ایران مشروطه ایرانی تکیه دولت، آغاز تا سرانجام تکیه دولت دفتر شناخت محله اودلاجان دفتر راهنمای تخصصی خانه موزه مقدم شناخت‌نامه | میرزاده عشقی درس گفتار کوچه اتابک دفتر راهنمای تخصصی موزه ایران باستان درس گفتار کوچه دندانساز درس گفتار باغ علاءالدوله جمع‌خوانی درباره تهران درس‌ گفتار کوچه پشت شهرداری درس گفتار باغ لاله‌زار سفرنامه مصور ناصرالدین شاه به فرنگ ایران و ظرفیت پنهان گردشگری شیعه اصول رهبری استراتژیک همچنان نیازمند گفتگو هستیم مروری کوتاه بر وقایع ۱۷ شهریور ۱۳۵۷ پرونده ویژه «خیر قرآنی» را در فصلنامه آوای خیر ماندگار بخوانید چهار عنوان کتاب با موضوع تاریخ تهران منتشر شد تهران چیست و تهرانی کیست؟ روی خط تردید مهاجرت، عامل بقا و زوال تهران است نشست تخصصی شناخت باغ لاله‌زار برگزار شد. خانه ارغوان ارگ کریم‌خان زند سیمای معماری شهری تهران قطار مرگ

12
نگاهی کوتاه به تحولات معماری شهری در پایتخت

سیمای معماری شهری تهران

  • کد خبر : 1090
  • 27 تیر 1401 - 23:30
سیمای معماری شهری تهران
از عمر تهران، پایتخت یکی از کهن‌ترین کشورهای جهان، بیش از دویست سال میگذرد. روستای بزرگ یا شهر کوچک و مستحکمی که رئیس قبیله کوچ‌نشین فاتحی آن را مقر قدرت نه چندان استوار خویش کرده بود. اکنون شهری بزرگ با بیش از هشت میلیون جمعیت ساکن است.

برای شناخت معماری یک شهر باید مؤلفه‎های سازنده آن را شناخت. مؤلفه‎های معماری یک شهر همانند مؤلفه‌های شخصیتی انسان دارای دو بعد عینی یا کالبدی و ذهنی یا روحی است که می‌توانند از طریق سه محیط طبیعی، مصنوع و انسانی از همدیگر تفکیک شوند. متغیرهای هر یک از این مؤلفه‌ها، چنانچه دارای صفات اختصاصی و برجسته باشند نقش شاخصی در شناخت شخصیتی فرد یا مکان ایفا می‌کنند. از این رو در بررسی معماری شهری می‌بایست در جهت صفات اختصاصی و متغیرهای برجسته نسبت به مؤلفه‎های طبیعی، مصنوع و انسانی اقدام نمود.

اجزای مؤلفه‎های طبیعی از متغیرهایی همچون کوه، دشت، رود، تپه ماهور و نظیر آن تشکیل شده است. در مؤلفه‎های مصنوع متغیرهایی همچون تک بناها، بلوک شهری، محله، راه، خیابان، میدان و نظایر آن وجود دارند. مؤلفه‎های انسانی نیز شامل متغیرهایی چون زبان، دین، سواد، اعتقادات محلی، آداب و رسوم و… است.

بررسی معماری شهر تهران می‎تواند زمینه را برای درک ویژگی‎های عمومی معرف‎های معماری شهرهای ایران فراهم سازد. به‎ویژه اینکه تهران به عنوان پایتخت ایران در طول یک قرن گذشته پایه تطبیقی انجام فعالیت‎های سازماندهی زیست شهری و مبنای مشخصی در جهت الگوسازی در سطح ملی بوده است.

از عمر تهران، پایتخت یکی از کهن‌ترین کشورهای جهان، بیش از دویست سال میگذرد. شهر کوچک و مستحکمی که رئیس قبیله کوچ‌نشین فاتحی آن را مقر قدرت نه چندان استوار خویش کرده بود. اکنون شهری بزرگ با بیش از هشت میلیون جمعیت ساکن است.

در طی دو قرن گذشته، علی رغم بناهای چشم‎گیر و شاخصی که در این شهر بنا شده است، پایتخت ایران برخلاف بیشتر پایتخت‎های دنیا، فاقد میدان یا شاهراهی است که چشم‎اندازهای وسیع شهرسازانه یا معمارانه را به نمایش بگذارد.

در خصوص ویژگی‎های شرقی شهر هم باید گفت که تقریبا اثری از آنها دیده نمی‌شود و محدود بناهای ساخته شده شرقی آن نیز در همه جا از میان رفته‎اند.

تا اواسط دوران پایتختی تهران، معماری این شهر عمدتاً منطبق بر معماری سنتی رایجی بود که در اقصی نقاط کشور می‌شد به نظایر آن دسترسی پیدا کرد. شهر در شکل ساختاری خود هنوز تحت تاثیر معماری غرب قرار نگرفته بود و با رعایت ویژگی‎های اقلیمی در معماری، ساختار یک شهر بومی را حفظ کرده بود.

عمده‎ترین ویژگی معماری اقلیمی در ایران، ساختار درونگرایی آن است. تظاهر اصلی بناها در این ساخت، به سمت درون تمایل دارد و ساختمان‎ها عموماً به صورت یک طبقه و پشت به معابر ساخته می‎شدند. این گونه از معماری که در ارتباط با مجموعه شرایط یک شهر سنتی به مطلوب‌ترین و زیباترین اشکال دست یافته بود، به تدریج در نتیجه تحولاتی که مناسبات اجتماعی جامعه به خود می‌پذیرد، دستخوش تغییرات بنیادین می‎شود.

تحولات جامعه ایرانی از اواسط دوران قاجار و همزمان با ایجاد ارتباطات وسیع‎تر با جوامع اروپایی رقم می‎خورد. همزمان با سیر این تحولات، تاثیرپذیری معماری نیز آغاز می‎شود و بناها به تدریج در سبک‎ و شیوه‎ ساخت به الگوهایی خارج از خود تن می‎دهند. به موازات تک بناهای ساخته شده با این سبک و سیاق جدید، معماری شهری نیز چهره‎ای متفاوت به خود می‌گیرد.

به تبع ساخت اجتماعی، سازمان سیاسی جامعه نیز تغییراتی می‎کند. الگوی خدماتی و نظارتی حکومت در شکل جدید نیازمند مجموعه‌ای از سازمان‎های اداری، انتظامی، خدماتی و پشتیبانی است. مطابق این تغییر رفتار، زیرساخت‎هایی مورد نیاز است که در الگوی معماری سنتی ایران نظایر آن وجود ندارد. از این رو هم‎زمان با رفتار تعاملی، الگوهای زیرساختی تحت تاثیر دستاوردهای غربی قرار گرفته و از آن تبعیت می‎کنند.

در معماری سنتی ایران بنای دولتی محدود به ارگ حکومتی بود و جز مسجد، حمام و معدودی دیگر از بناهای کاربردی، ساختمان عمومی به معنای امروزین آن وجود نداشت. سفارتخانه‎ها، ساختمان‎های دولتی، بناهای تجاری و فضاهای عمومی پس از آنکه الزام وجودی خود را بر شهر تحمیل کردند، بافت معماری شهری را نیز متاثر از خود نموده و همزمان در سطح وسیعی از جامعه، به الگوهای تغییر رفتار در بناهای ریزدانه تبدیل شدند.

در این زمان، انواع سبک‎های معماری متاثر از دوران التقاطی (Eclecticism)، از طریق معماران اروپایی در تهران امکان بروز پیدا می‎کنند. علاوه بر معماران اروپایی، به تدریج معماران روسی و ارمنی نیز به این جریان پیوسته و تاثیرات خود را بر معماری شهری در پایتخت می‎گذارند.

میرزا مهدی خان شقاقی را بایستی در میان معماران ایرانی، پیشتاز جریان نوگرایی برشمرد. او که دانش‌آموخته مدارس اروپایی است، به دستور میرزا حسین خان سپهسالار، وظیفه طراحی ساختماهای جدیدی در پیرامون میدان ارگ را بر عهده می‎گیرد، از قرار معلوم طرح پیشنهادی او با موافقت صدراعظم و پادشاه نیز مواجه میشود و اگر عزل سپهسالار از مقام صدارت پیش نمی‌آمد، چه بسا بسیاری از بناهایی که با شیوه طراحی ممتحن ‎الدوله ساخته می‌شدند، میتوانستند سرآغازی بر دوران تحول در معماری باشند.

به ترتیبی که بیان شد، در نتیجه ساخت و سازهای دوران ناصری چهره شهر به تدریج تغییر پیدا کرد و به ویژه در مناطق شمالی و حوالی میدان توپخانه ساختمان‎های جدید با شیوه متاثر از معماری اروپایی ساخته و به بهره‌برداری رسیدند.

عاملی که بیش از هر سبک و شیوه معماری در تحول معماری سنتی تهران تأثیرگذار بود، معرفی شیوه شهرسازی غربی در توسعه ‎های اولیه تهران قدیم است. در این شکل نوین از توسعه شهری عناصر جدیدی نظیر خیابان و میدان به طراحی شهری افزوده شد و سیمای شهر را متاثر از خود نمود. ساختمان‎های جدید اکثراً دو طبقه و به شکلی برون‎گرا ساخته شدند و بر خلاف گذشته اغلب آن‌ها به خیابان یا میدان اشراف پیدا کردند.

معماری التقاطی اروپا که از شیوه‎های معماری رایج در اروپای قرن نوزدهم است، عمدتاً با همان سبک و سیاق در تهران به کار گرفته شد. ساختمان برخی سفارتخانه‎ها، بسیاری از ساختمان‎های تجاری و یا اداری، خانه‎های شخصی، ساختمان قدیم تلگرافخانه و همچنین بناهای اطراف میدان حسن‎آباد که در دوره رضاشاه احداث شدند، نظایری از این شیوه هستند که در آن‌ها تاثیر معماری بومی و محلی در ساخت محسوس نیست.

اگرچه ساختمان‎هایی که به سبک معماری التقاطی اروپا در تهران احداث شده‎اند، به هیچ وجه مرتبط با فرهنگ این مرز و بوم نبودند، لیکن بازمانده این آثار و سوابقی که از آن‌ها در تاریخ معماری شهر تهران به یادگار مانده است، از ارزش و اصالت بسیاری برخوردار است.

مجزا از تجربه معماری متاثر از اروپا، شیوه دیگری از معماری در عصر ناصری رواج پیدا کرد که رفتاری متفاوت از معماری التقاطی از خود بروز داد. در این سبک خاص، معماران آثار خود را با تلفیق معماری سنتی ایران و معماری غربی بنا می‎کردند. این شیوه به دلیل ارتباط گیری وسیع با فرهنگ جامعه و همزمان نوآوری موجود در طراحی، به سرعت با اقبال مواجه شد و نمونه‎های بسیاری از آن در تهران موجودیت یافت. برخی ساختمان‎های واقع در خیابان ناصرخسرو از جمله بنای شمس‎العماره، ساختمان قدیم بلدیه در ضلع شمالی میدان توپخانه، ساختمان مجلس شورای ملی، عمارت بانک شاهی، سر در الماسیه، بخشی از عمارت ظل‎السلطان که امروزه به عنوان ساختمان وزارت آموزش و پرورش استفاده می‎شود، ایوان اصلی ورودی به داخل و سر در ورودی شمالی حرم حضرت عبدالعظیم حسنی (ع) و سر درهای بسیاری از ساختمان‎های کلاه فرنگی به همراه ویلاها و کاخ‎های ساخته شده در شمیران و اطراف تهران همگی نمونه‎هایی از معماری تلفیقی به شمار می‌آیند.

همانگونه که قبلاً نیز اشاره شد در ترکیب این دو شیوه تغییر ماهوی در ساختار فضایی و ارتباطی ساختمان‎های جدید در مقایسه با ابنیه سنتی به وجود آمد. تغییر در پلان ساختمان، تلفیق عناصر و اشکال معماری غرب با معماری سنتی، استفاده از تکنیک و مصالح ساختمانی مناسب‎تر و به کارگیری شیروانی برای پوشش بام‎ها که قبلاً توسط معماران اروپایی در ساختمان‎هایی با سبک التقاطی معرفی شده بودند، ویژگی‎های عمده ساختمان‎های این دوره هستند.

لینک کوتاه : https://rahimnavaz.com/?p=1090
  • نویسنده : مرتضی رحیم نواز
  • 646 بازدید

برچسب ها